یاردانگ مریخی! چرا اسم این عارضه با سیاره سرخ گره خورده؟
یاردانگ فقط یک واژه محلی برای توصیف کلوت‌های ایران نیست؛ نامی است که زمین‌شناسان سیاره‌ای هم برای توصیف صف‌های سنگی مشابه روی سطح مریخ به کار می‌برند! همین یعنی وقتی از یاردانگ‌های منطقه کلوت‌های شهداد حرف می‌زنیم، در واقع از عارضه‌ای صحبت می‌کنیم که نمونه‌اش را فضاپیماها میلیون‌ها کیلومتر آن‌طرف‌تر هم عکسبرداری کرده‌اند. حال این پرسش پیش می‌آید که یاردانگ مریخی چیست؟ چرا این شباهت در یاردانگ‌های مریخ و روی زمین اتفاقی نیست و بیابان لوت در این میان چه جایگاهی دارد.
یاردانگ مریخی چیست؟
یاردانگ‌های مریخی برای اولین‌بار در دهه ۱۹۷۰ میلادی، در تصاویر فضاپیمای وایکینگ، در منطقه‌ای به نام آمازونیس پلانیشیا سیاره مریخ شناسایی شدند: صف‌هایی از تپه ماهور‌های کشیده که شکلشان شبیه بدنه واژگون شده یک قایق است، دقیقاً همان‌طور که یاردانگ‌های زمینی توصیف می‌شوند. از آن زمان تاکنون، یاردانگ در نواحی دیگری از مریخ هم دیده شده، از جمله در سازند «مدوسای فوسائه» (Medusae Fossae Formation) و دهانه گیل (Gale Crater)، همان جایی که مریخ نورد کنجکاوی (Curiosity) در حال کاوش است.
You might also like
نکته جالب این است که چون فرسایش باد روی مریخ بسیار کندتر از زمین اتفاق می‌افتد، یاردانگ‌هایی که در واحدهای زمین‌شناسی جوان مریخ شکل گرفته‌اند نشان می‌دهند فعالیت بادی روی این سیاره هنوز هم ادامه دارد؛ یعنی مریخ با وجود اتمسفر بسیار رقیق‌تر خود، همچنان سیاره‌ای زنده از نظر فرسایش بادی است.
چرا شکل یاردانگ‌ها روی دو سیاره این‌قدر شبیه است؟ یاردانگ مریخی و یاردانگ زمین!
پاسخ به فیزیک ساده فرسایش بادی برمی‌گردد، نه به شباهت اتفاقی. یاردانگ در هر دو سیاره جایی شکل می‌گیرد که:
- آب کمیاب است و پوشش گیاهی وجود ندارد که سطح را تثبیت کند.
- باد غالب، اغلب در یک جهت و پر قدرت می‌وزد و ذرات ساینده (شن و غبار) با خودش حمل می‌کند.
- ماده زیرین از لایه‌های با سختی نامتجانس تشکیل شده؛ لایه‌های نرم‌تر سریع‌تر فرسوده می‌شوند و صف‌های سنگی سخت‌تر باقی می‌مانند.
همین سه شرط، صرف‌نظر از اینکه در کدام سیاره اتفاق بیفتند، به‌طور طبیعی شکلی مشابه تولید می‌کنند: تپه‌ماهورهای کشیده و هم راستا با جهت باد غالب. به همین دلیل، جهت یاردانگ‌ها روی مریخ برای زمین‌شناسان سیاره‌ای مثل یک قطب‌نمای طبیعی عمل می‌کند و نشان می‌دهد باد غالب منطقه از کدام سو می‌وزد.
بیابان لوت به‌عنوان آنالوگ زمینی مریخ
«آنالوگ زمینی» (terrestrial analogue) در علوم سیاره‌ای به مکان‌هایی روی زمین گفته می‌شود که از نظر شرایط محیطی یا زمین ریخت شناسی به سیاره‌ای دیگر شباهت دارند و پژوهشگران آنها را برای فهم بهتر آن سیاره مطالعه می‌کنند. برخی از اشکال بادی بیابان لوت و دیگر مناطق یاردانگی جهان مثل چین، مصر و آمریکا، از جمله همین میدان‌های گسترده یاردانگ، در همین چارچوب به‌عنوان نمونه‌ای زمینی برای مقایسه با عوارض سطح مریخ مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته‌اند؛ دلیلش هم وسعت، پیوستگی و کیفیت توسعه یافتگی این یاردانگ‌هاست که یونسکو هم در پرونده ثبت جهانی بیابان لوت به آن اشاره کرده است.
این جایگاه دلیلی است که چرا بیابان لوت را نمی‌توان فقط یک منظره گردشگری دید! بیابان لوت به واقع یک آزمایشگاه طبیعی است که کمک می‌کند فرایندهای فرسایشی مشابه را، بدون نیاز به سفر به سیارات دیگر به مانند مریخ، از نزدیک بررسی کرد.
یاردانگ‌های زمینی دیگر که با مریخ مقایسه شده‌اند
بیابان لوت تنها نمونه زمینی مورد مطالعه نیست. حوضه چایدام (Qaidam) در فلات تبت چین یکی از شناخته شده‌ترین آنالوگ‌های زمینی مریخ برای یاردانگ‌هاست و پژوهشگران بیش از ده گونه متفاوت یاردانگ را در آن رده‌بندی کرده‌اند. یاردانگ‌های صحرای لیبی در مصر و برخی نواحی آسیای مرکزی هم در همین دسته پژوهش‌های تطبیقی قرار می‌گیرند. آنچه بیابان لوت را در میان این نمونه‌ها متمایز می‌کند، ترکیب وسعت زیاد، ارتفاع و پیوستگی میدان یاردانگ‌ها است.
چرا این نکته برای بازدیدکننده جالب است؟ یاردانگ مریخی و زمینی
وقتی میان کلوت‌های شهداد قدم می‌زنی، همان الگوی فرسایشی را می‌بینی که فضاپیماها از فاصله‌ای میلیون‌ها کیلومتری روی مریخ عکس گرفته‌اند؛ باد، کمبود آب و لایه‌های ناهمگن سنگی، در هر دو سیاره، همین شکل را حکاکی می‌کنند. این شاید ملموس‌ترین راهی باشد که بشود فهمید فیزیک زمین و فیزیک مریخ، دست‌کم در مورد باد و سنگ، چقدر به هم شبیه‌اند.
آیا یاردانگ و کلوت‌ها فقط مخصوص بیابان لوت است؟
خیر، یاردانگ در بیابان‌های مختلف جهان (چین، مصر، چاد، آسیای مرکزی) و حتی روی مریخ دیده شده؛ آنچه یاردانگ‌های لوت را خاص می‌کند وسعت، ارتفاع و پیوستگی این میدان است.
آیا ناسا مستقیماً از بیابان لوت برای پژوهش مریخ استفاده کرده؟
پژوهش‌های عمومی، برخی اشکال بادی لوت را در دسته آنالوگ‌های زمینی مریخ قرار داده‌اند؛ برای جزئیات هر پروژه پژوهشی خاص باید به منابع علمی مرتبط مراجعه کرد، که شوربختانه هنوز به صورت میدانی این امر صورت نگرفته است.
یاردانگ مریخی را از کجا کشف کردند؟
اولین‌بار در تصاویر فضاپیمای وایکینگ ناسا در دهه ۱۹۷۰ میلادی، در منطقه آمازونیس پلانیشیا شناسایی شدند.
لازم به ذکر است تا این مورد را متذکر شویم که یاردانگ و کلوت دو عارضه متفاوت از نظر فیزیکی و مرفولوژی و ساختاری می‌باشند که در این پست از آنها ذکر شده است +
