چشمه شتری؛ چشمه کارستی گمنام در دل رشتهکوه شتری
در حاشیهی غربی طبس و در مسیر بیابانی که از کویر مصر به سمت جندق و عروسان میرسد، نام «چشمه شتری» کمکم به فهرست مقصدهای بیابانگردان راه پیدا کرده است. اما این چشمه فقط یک نقطه آب در دل بیابان نیست؛ نامش را از یکی از شناخته شدهترین رشته کوههای زمینشناسی ایران، یعنی کوه شتری گرفته و داستان شکل گیریاش به میلیونها سال پیش و به دورانی برمیگردد که این بخش از دشت و کویر مرکزی ایران، شامل بستر دریاهای کم عمق بوده است.
چشمه شتری کجاست؟
رشته کوه شتری در غرب شهر طبس قرار دارد و مساحتی نزدیک به ۲۵۰۰ کیلومتر مربع را در برمیگیرد. چشمه شتری در دامنه همین رشته کوه جای گرفته و در مسیرهای سافاری بیابانی که از روستای مصر (در منطقهی خور و بیابانک) عبور میکنند، یکی از توقفگاههای شناختهشده به شمار میرود. این مسیر معمولاً روستاهای مصر و عروسان را به هم وصل میکند و از حاشیه دشت کویر میگذرد.
You might also like
بهدلیل موقعیت دورافتاده، رسیدن به چشمه شتری نیازمند خودرویی دو دیفرانسیل مناسب مسیرهای بیابانی و ترجیحاً همراهی یک راهنمای محلی و بیابانی یا تور لیدر است؛ همان چیزی که در بیشتر مناطق بیابانی نیز صدق میکند.
کوه شتری؛ سازندی که نامش وارد زمینشناسی ایران شد
آنچه چشمه شتری را برای علاقهمندان به جغرافیای طبیعی جذاب میکند، پیوندش با یکی از مهمترین واحدهای چینه شناسی ایران است. Shotori Formation نامی است که زمین شناسان برای یکی از سازندهای کربناته منطقه برگزیدهاند؛ سازندی که رخنمون اصلی آن همین کوه شتری است. در کنار سازند شتری، دو سازند کربناته دیگر به نامهای جمال و اسفندیار نیز در همین رشتهکوه رخنمون دارند و روی هم رفته حدود ۵۳ درصد از سطح منطقه را میپوشانند.
این سه سازند، بهدلیل تفاوت در توالی چینهای و ویژگیهای هیدرواستراتیگرافی، سه آبخوان کارستی جداگانه را در دل کوه شتری شکل دادهاند که چشمه شتری یکی از خروجیهای همین سامانه آبی زیرزمینی است.
چرا چشمه شتری یک چشمه کارستی است؟
بخش عمده چشمههای موجود در رشتهکوه شتری یعنی چیزی حدود ۸۳ درصد آنها، از آبخوانهای کارستی تغذیه میشوند، نه از آبرفتهای سطحی! karst aquifer به سامانهای گفته میشود که در آن آب باران و برف، از میان شکافها و حفرههای سنگ آهک نفوذ کرده و در عمق زمین جاری میشود تا سرانجام در نقطهای پایین دست به صورت چشمه بیرون بزند.
از میان سه سازند منطقه، اسفندیار گسترش بیشتری دارد، لایهبندی ضخیمتری از خود نشان میدهد و خلوص سنگ آهک آن نیز بالاتر از دو سازند دیگر است. همین ویژگیها باعث شده کارست در این سازند توسعه بیشتری پیدا کند؛ به همین دلیل بزرگترین چشمههای این رشتهکوه، از جمله چشمههایی در همسایگی چشمه شتری، عمدتاً از دل همین سازند تخلیه میشوند.
نقش چشمههای کویری در راههای کاروانی
پیش از پیدایش جادههای آسفالته، چشمههایی مانند چشمه شتری نقطههای حیاتی در مسیر کاروانهای عبوری از کویر مرکزی بودند. کاروانسالاران و راهبلدهای قدیمی، مسیر حرکت خود میان طبس، جندق و نواحی اطراف را بر اساس همین نقطههای آبی برنامهریزی میکردند؛ موضوعی که با مطالبی که پیشتر دربارهی جلودارها و راهبلدهای کویری در یاردانگ منتشر شده، پیوند مستقیم دارد. حتی امروز نیز، تورهای سافاری کویری که از مسیر مصر به سمت عروسان حرکت میکنند، همان الگوی قدیمی توقف در نزدیکی منابع آب را دنبال میکنند.
دسترسی و نکات سفر
- نزدیکترین پایگاه برای شروع مسیر، اقامتگاههای بومگردی در روستای مصر و منطقه خور و بیابانک است.
- مسیر معمول از مصر به سمت عروسان و جندق ادامه مییابد و چشمه شتری در بخشی از همین مسیر قرار میگیرد.
- خودرو باید مجهز به لاستیک مناسب، سوخت کافی و تجهیزات کمپینگ باشد؛ در این منطقه ایستگاه سوخترسانی یا خدمات فنی در دسترس نیست.
- همراهی یک تور لیدر شناختهشده یا راهنمای محلی، بهدلیل نبود علائم راهنمای دقیق در بسیاری از نقاط کویر مرکزی، توصیه میشود.
- بهترین زمان سفر، مانند بیشتر نقاط در کویر مرکزی ایران، فصلهای پاییز و زمستان است تا از گرمای شدید در تابستان پرهیز شود.
اهمیت زیستمحیطی
چشمههای کارستی کوه شتری، از جمله چشمه شتری، بخشی از معدود منابع آب شیرین در این گوشه از کویر مرکزی ایران هستند و زیستگاه محدودی برای گیاهان و جانوران سازگار با اقلیم خشک فراهم میکنند. حفظ کیفیت این چشمهها بهطور مستقیم به سلامت آبخوانهای کارستی سازندهای جمال، شتری و اسفندیار وابسته است؛ آبخوانهایی که هرگونه آلودگی سطحی یا برداشت بیرویه آب از آنها میتواند تعادل شکنندهشان را در منطقه بر هم بزند.
چشمه شتری نمونه خوبی از پیوند میان زمین شناسی و جغرافیای انسانی کویر مرکزی ایران است: نامش از دل یک سازند زمینشناسی مشهور بیرون آمده، هستیاش را مدیون سامانه پیچیده آبخوانهای کارستی کوه شتری است و در طول تاریخ، نقشی مشابه چشمههای دیگر کویر در تداوم راههای کاروانی داشته است. برای علاقهمندان به اقلیمهای بیابانی که مسیر مصر تا عروسان را انتخاب میکنند، این چشمه یکی از نقطههای قابل توجهی است که هم زاویهی طبیعی و هم زاویهی تاریخی سفر را کامل میکند.
