قوم بلوچ، ردی از کرانههای کاسپین تا کویرهای سوزان مکران
اگر روزی مسیرتان به جنوب شرق ایران بیفتد، از دل بیابان لوت که بگذرید و به سمت زاهدان، ایرانشهر یا چابهار بروید، وارد سرزمینی میشوید که هزاران سال قصه در دل خود نگه داشته، سرزمین قوم بلوچ. قومی که نامش را هم در سنگ نوشتههای هخامنشی میتوان یافت، هم در صفحات شاهنامه، هم در یادداشتهای جهانگردان عرب سدههای نخست اسلامی و هم در سفرنامه تاجر و سیاح ونیزی مارکوپولو در بیش از ۸ قرن پیش.
You might also like
اما این قوم واقعاً از کجا آمده است؟ چرا نامش در طول تاریخ همیشه با کوهستان و بادیه گره خورده؟ امروز، بلوچهای ساکن سیستان و بلوچستان و کرمان، وارث چه میراثی هستند؟
نخستین ردپا: بلوچ نامی که به دوران باستان میرسد
پیش از آنکه به دوران اسلامی برسیم، باید سراغ کهنترین سند مکتوبی برویم که از این قوم یاد کرده است، کتاب «شهرستانهای ایران»، متنی به زبان پهلوی که پژوهشگران نگارش آن را به سده دوم میلادی نسبت میدهند، هرچند احتمال میرود ریشه در متنی کهنتر از دوران پیش از اسلام داشته باشد. در این متن، بلوچها یکی از هفت گروه خود مختار کوهنشین به شمار آمدهاند که بنا بر روایتی افسانهای، در دوران ضحاک در برابر او مقاومت کرده بودند.
از طرفی فردوسی نیز در شاهنامه، در ماجرای جنگ کیخسرو با افراسیاب، از سپاهیانی به نام «کوچ و بلوچ» با پرچم پلنگ یاد میکند که در رکاب اشکش، سردار این طایفه، میجنگیدند. جالب اینکه محل زندگی این «کوچ و بلوچ» اسطورهای را در نواحی جبال بارز کرمان دانستهاند، یعنی دقیقاً همان منطقهای که هزار سال بعد، جغرافینویسان مسلمان از سکونت بلوچها در آن منطقه سخن گفتهاند.
از منظر باستانشناسی و زبانشناسی، عنوان «مکا» یا «مکه» که در کتیبههای هخامنشی (از جمله کتیبه بیستون) دیده میشود و یونانیان آن را «گدروزیا» خواندند، به منطقهای اطلاق میشد که امروز همان مکران، جنوب بلوچستان کنونی، تلقی میشود. هرودوت نیز از قومی به نام «ماکاها» در سواحل خلیج فارس یاد کرده که یکی از ولایات چهاردهگانه دوران داریوش بزرگ را تشکیل میدادند. هیچکدام از این اسناد باستانی مستقیماً به واژه «بلوچ» اشاره نکردهاند، اما جغرافیای مورد اشاره در تمامی این متون، دقیقاً همان سرزمینی است که بعدها به سرزمین قوم بلوچ بدل شده است.
نظریههای خاستگاه قوم بلوچ، از کرانههای دریای کاسپین (خزر) تا حلب در سوریه
درباره خاستگاه نخستین بلوچها، میان پژوهشگران اتفاق نظر کاملی وجود ندارد و چند فرضیهی اصلی بدین شرح مطرح است:
- فرضیه خزری-مادی: بیشتر زبانشناسان بر این باورند که زبان بلوچی از خانواده زبانهای ایرانی، شمال غربی است و نزدیکترین خویشاوندی را با زبان کردی دارد، نه با فارسی یا پشتو که در همسایگی جغرافیایی امروزی قرار دارند. همین ویژگی زبانی، بسیاری را به این نتیجه رسانده که اجداد بلوچها روزگاری در نواحی شمال غرب فلات ایران و کرانههای جنوبی دریای خزر، در همسایگی اقوامی همریشه با کردها، میزیستهاند و در دورهای نامعلوم، شاید در پی فشارهای سیاسی و نظامی دوران ساسانی یا در پی هجوم سلجوقیان در سده پنجم هجری، به تدریج رو به جنوب شرق نهادهاند.
- فرضیه عربی-سامی: در برابر روایت زبانشناسان، خود بلوچها در اشعار حماسی و روایات شفاهی کهنی به نام «دپتر شعر» (Daptar Sha’ar)، نسب خود را به میر حمزه، عموی پیامبر اسلام، میرسانند و مدعیاند که پس از واقعهی کربلا و دشمنی با یزید، از حلب (در سوریه امروزی) کوچ کرده، از کردستان و کرانههای خزر گذشته و سرانجام به کرمان و مکران رسیدهاند. پژوهشگران معتبر تاریخ، از جمله نویسندگان دانشنامه ایرانیکا، این روایت را بیشتر یک ساز و کار مشروعیت بخشی نسب شناختی میدانند که در میان اقوام دیگر جهان اسلام نیز رایج بوده، نه سندی تاریخی قابل استناد. هرچند که رد پای مهاجرت گروههایی از اعراب به کرمان در سدههای نخست اسلامی را نیز نمیتوان به کلی نادیده گرفت.
- فرضیه بومی بودن: در کنار این دو مورد که ذکر شد، عدهای از پژوهشگران و بزرگان محلی بلوچ بر این باورند که این قوم از دیرباز، حتی پیش از آنکه هر مهاجرتی رخ دهد، ساکن بومی همین سرزمین سیستان و بلوچستان و مکران بودهاند و نظریههای مهاجرت، تنها روایت بخشی از طوایف را بازتاب میدهند، نه کل تاریخ این قوم را.
نکتهی جالب اینکه پژوهشهای جدید ژنتیکی نیز که بر پایه دادههای DNA خودکار و کروموزوم Y انجام شده، جمعیت بلوچ را از نظر ژنتیکی نزدیکترین گروه به ایرانیان، کردها و پشتونها نشان میدهد تا اقوام سامی یا هندی، که خود شاهدی بر ریشه ایرانی این قوم به شمار میآید.
نخستین گزارشهای جغرافینویسان مسلمان
اگر بخواهیم دقیقترین و کهنترین شرح مکتوب درباره محل سکونت بلوچها را در سفرنامهها و کتب جغرافیایی جست و جو کنیم، باید سراغ جغرافی نویسان بزرگ سدههای سوم و چهارم هجری (نهم و دهم میلادی) برویم؛ همان دورانی که بغداد و دنیای اسلام در اوج شکوفایی علم جغرافیا بود.
- ابنخردادبه در کتاب «المسالک و الممالک»، از دو قوم «قُفص» و «بَلوص» (تلفظ عربیشدهی کوچ و بلوچ، چراکه در زبان عربی حرف «چ» وجود ندارد) نام میبرد که در نواحی میان کرمان و مکران زندگی میکردند.
- اصطخری، جغرافینویس و جهانگرد ایرانی سده چهارم هجری که سرزمینهای اسلامی را از هند تا مغرب پیموده بود، در کتاب «مسالک و ممالک» شرحی دقیق از این منطقه به دست میدهد. او مینویسد که مردم کرمان به زبان فارسی سخن میگویند، اما قُفصها زبان جداگانهی خود را دارند و بلوصها نیز زبانی دیگر. به گفتهی او، کوهستان قفص از جنوب به دریا، از شمال به جیرفت و رودبار محدود میشده و بلوچها در دامنههای غربی این کوهستان میزیستند. نکتهای که اصطخری با تعجب ثبت کرده این است که برخلاف تصور رایج، این بلوچها مردمی آرام و بیآزار بودند که خود هرگز راهزنی نمیکردند، اما راهزنان ساکن کوه قفص از آنها بیم داشتند.
- ابنحوقل، جهانگرد و جغرافیدان بغدادی که در سال ۳۳۱ هجری قمری سفر بزرگ خود را آغاز کرد، در کتاب «صورهالارض» شرح مفصلی از کرمان و ساکنانش میدهد. به نوشتهی او، «بلوثها» در شرق کرمان میزیستند و از هفت طایفه چادرنشین تشکیل میشدند که هر یک رئیس جداگانهای داشت.
- مقدسی در سده چهارم هجری، در کتاب «احسن التقاسیم»، از شهر بم به عنوان قصبهای بزرگ و آباد در سرزمینهای اسلامی یاد میکند و به رابطه میان قوم قفص و بلوچ اشاره دارد؛ به گفته او، برخلاف روایت اصطخری، اینبار قُفصها از بلوچها بیم داشتند، نه برعکس. نشانهای از اینکه توازن قدرت میان این دو قوم همسایه در طول زمان تغییر میکرده است.
- کتاب گمنام «حدود العالم من المشرق الی المغرب» که در سدهی چهارم هجری نوشته شده، نیز بلوچها را در شمار ایلهای ناحیهی میان کرمان، خراسان، سیستان و مکران برمیشمارد.
آنچه از مجموع این گزارشها بر میآید این است که دست کم از سده سوم هجری (نهم میلادی)، یعنی نزدیک به دوازده قرن پیش، نام و جایگاه جغرافیایی بلوچها بهروشنی در متون رسمی جهان اسلام ثبت شده است؛ سرزمینی گسترده از کوهستانهای جنوب کرمان تا دشتهای مکران.
عصر مغول و مهاجرتهای بزرگ به سوی مکران
سدههای پنجم و ششم هجری (یازدهم و دوازدهم میلادی)، نقطهی عطفی در تاریخ قوم بلوچ به شمار میرود. حمله سلجوقیان به کرمان، بهویژه اقدامات قاورد سلجوقی که لشکر کشیهایی علیه راهزنان کوه قفص ترتیب داد، موجی از جابهجایی جمعیتی را در پی داشت. طبق روایات حماسی خود بلوچها، در همین دوران بود که سردار افسانهای میر جلال خان، رهبری چهل و چهار طایفه بلوچ را برعهده گرفت و آنها را از سیستان و کرمان به سوی مکران کوچ داد. از نسل او بود که بعدها دو تیره بزرگ رند و لاشاری پدید آمدند؛ دو نامی که هنوز هم در ساختار طایفهای بلوچهای ایران و پاکستان جایگاه برجستهای دارند.
مارکوپولوی ونیزی، در سفرنامهی معروف خود که ماجرای سفرش به شرق در سده هفتم هجری (سیزدهم میلادی) را روایت میکند، از منطقهای با عنوان «کیس و مکوران» (اشاره به کِیج و مکران) یاد کرده است؛ نشانهای از اینکه نام این سرزمین تا اروپای قرون وسطا نیز راه یافته بود.
کمی بعدتر، ابن بطوطه، جهانگرد بزرگ مغربی، در سفرنامهی مشهور خود موسوم به «تحفهالنظار»، در گذر از مسیر هند به ایران، از نواحی جنوب شرق ایران عبور کرده و توصیفهایی از سرزمینها و مردمان مسیر خود به یادگار گذاشته که پژوهشگران تاریخ منطقه، هنوز از آن به عنوان یکی از منابع دست اول سده هشتم هجری بهره میگیرند.
از دوران صفوی تا شکلگیری مرزهای امروزی
در دوران صفوی، بلوچستان همچنان منطقهای نیمه مستقل باقی ماند و طوایف، قوم بلوچ در برابر قدرت مرکزی، استقلال نسبی خود را حفظ کردند. اما تحول بزرگ بعدی در سده سیزدهم هجری (نوزدهم میلادی) رخ داد، زمانی که بخش غربی بلوچستان، یعنی همان سرزمینی که امروز استان سیستان و بلوچستان ایران را تشکیل میدهد، رسماً تحت حاکمیت ایران درآمد و مرزهای آن در سالهای بعد با هند بریتانیا و بعدها پاکستان تثبیت شد. این رویداد، سرآغاز دورهای بود که سرزمین تاریخی بلوچ میان سه کشور ایران، پاکستان و افغانستان تقسیم شد؛ تقسیمی که تا امروز نیز پابرجاست.
بلوچهای امروز ایران: از دشتهای مکران تا کوهستانهای کرمان
امروز بلوچها در ایران عمدتاً در دو منطقه ساکناند: نخست، استان سیستان و بلوچستان که خاستگاه اصلی و متراکمترین جمعیت بلوچ زبان کشور را در خود جای داده و شهرهایی چون زاهدان، ایرانشهر، چابهار، سراوان و خاش را دربر میگیرد. دوم، بخشهای شرقی و جنوبشرقی استان کرمان، بهویژه در نواحی جبال بارز، جیرفت و رودبار جنوب، جایی که طایفههای بلوچ از قدیمیترین ایلهای ساکن استان به شمار میآیند و همانطور که اصطخری و ابنحوقل هزار سال پیش گزارش کرده بودند، حضورشان دستکم به پیش از دوران ساسانی بازمیگردد. جالب اینکه بلوچهای کرمان امروزه اغلب به گویش رودباری همراه با زبان بلوچی سخن میگویند.
از نظر دینی، بیشتر بلوچها مسلمان اهل سنت حنفیمذهباند، هر چند اقلیتی از شیعیان و پیروان فرقه ذکری نیز در میان آنها یافت میشود. سبک زندگی سنتی بلوچها که تا چند نسل پیش عمدتاً دامداری به صورت کوچرو بود، امروز بیشتر به سمت کشاورزی یکجانشین، بهویژه در واحهها و حاشیه رودخانهها و نیز فعالیتهای تجاری و ماهیگیری در سواحل مکران گرایش یافته است.
فرهنگ قوم بلوچ، میراثی غنی از موسیقی محلی (از جمله «سوت»، ترانههای سنتی که در جشنها و مراسم تولد خوانده میشود)، دست بافتههای سوزن دوزی رنگارنگ زنان بلوچ که در سراسر جهان به عنوان یکی از نمونههای برجسته هنر دست ساز ایرانی شناخته میشود و پوشش سنتی مردان با دستار سفید را در خود حفظ کرده است. حتی روایت شده که همین دستار سنتی بلوچ، بازمانده کلاه خودهای جنگی دوران کهن است که به شکل تاجی از نمادِ ابر و تاج آراسته میشدند و بعدها به دستار امروزی تبدیل شدهاند.
قصهی قوم بلوچ، روایتی از پایداری در برابر یکی از دشوارترین جغرافیاهای ایران است. سرزمینی میان بیابان، کوه و دریا که با وجود کم آبی و دوری از مراکز قدرت، هزاران سال هویت، زبان و فرهنگ خود را حفظ کرده است. از سنگ نبشتههای هخامنشی تا شاهنامهی فردوسی، از کتابهای اصطخری و ابنحوقل تا سفرنامهی مارکوپولو و از کوچهای بزرگ سدههای میانه تا زندگی امروز در سیستان و بلوچستان و کرمان، قوم بلوچ همواره حضوری زنده و پیوسته در تاریخ ایرانزمین داشته است. حضوری که سفر به این خطه را برای هر علاقهمند به تاریخ و فرهنگ ایران، تجربهای فراموشنشدنی میسازد.
