سنگفرش بیابانی چیست؟
در ابتدا بگوییم که منظور ما از سنگفرش بیابانی، جاده سنگی و راه سنگی، فرش شده از سنگ که در مناطقی از بیابانهای ایران به صورت دستساز میباشد نیست!
سنگفرش بیابانی Desert pavement سطحی از سنگ ریزههای به هم فشرده است که بخش زیادی از بیابانها و دشتهای حاشیه آنها را میپوشاند. این سنگریزهها آنقدر منظم و فشرده کنار هم قرار گرفتهاند که انگار کسی عمداً کف بیابان را از سنگ ریزهها پر کرده است. سنگفرش بیابانی از کجا میآید؟
You might also like
سنگفرش بیابانی چیست؟
اگر در بخشهای هموار و کمشیب بیابانهای ایران قدم بزنید، بهجای شن نرم زیر پا سطحی از سنگریزههای زاویهدار یا نیمهگرد میبینی که مثل کاشی کنار هم چیده شدهاند و تقریباً هیچ خاکی در میان آنها دیده نمیشود. جالب آنجاست که میبینیم در زیر همین لایه سنگی، خاک ریزدانهای قرار دارد که با سنگریزههای رویی کاملاً متفاوت است. در عربی به این سطح «رِگ» و در شمال آفریقا گاهی به گونهای درشتدانهترش «حماده» (هامادا) میگویند؛ در متون فارسی هم عنوان «سنگفرش بیابان» رایج شده است. (البته این نامگذاری سنگفرشهای بیابانی در کشورهای مختلف تا حدودی از نظر مرفولوژیکی نیز تفاوتهایی با یکدیگر دارند)
سنگفرش بیابانی معمولاً روی دشتسرها (پدیمنتها)، مخروط افکنهها و تراسهای قدیمی رودخانهای شکل میگیرد؛ یعنی جاهایی که رسوبات درشت و ریز با هم روی هم نشستهاند و فرصت کافی برای اثرگذاری باد و آب داشتهاند. این سنگفرشها نیز از نظر اندازه خود به ریزدانهها، متوسط دانهها و همینطور درشت دانه تقسیم میشوند.
سنگفرش بیابانی چطور شکل میگیرد؟
پژوهشگران برای توضیح شکلگیری سنگفرش بیابانی چند دیدگاه مطرح کردهاند که هرکدام در دورهای غالب و مطرح بودهاند.
- نظریه فرسایش بادی (تخلیه): قدیمیترین دیدگاه میگوید باد ذرات ریز خاک را از سطح بر میدارد و میبرد، سنگهای درشتتر که باد نمیتواند جابهجایشان کند، به جا میمانند. با گذشت زمان و به مرور لایهای فقط از سنگ باقی میماند. با این نظریه انرژی بادی که در سطح زمین جریان دارد و به این سنگهای ریز و درشت نیز برخورد میکند تا حدودی کم میشود. این توضیح ساده است، ولی یک مشکل دارد: اگر واقعاً فقط فرسایش بادی عامل بود، باید سطح زیر سنگفرش هم زمان به زمان پایینتر میرفت، در حالی که در بسیاری از نمونهها این افت مشاهده نشده است. (در کنار فرسایش بادی، نظریه فرسایش آبی نیز در خیلی جاها عنوان شده است)
- نظریه بالاآمدن سنگها: دیدگاه دیگر میگوید سنگها از عمق خاک بهسمت بالا حرکت میکنند؛ چرخههای خیس و خشک شدن، یخزدگی و ذوب یا تورم و انقباض رسهای زیرین میتواند دانههای درشت را رفته رفته به سطح براند، مشابه اتفاقی که در برخی خاکهای یخبندانی میافتد.
- نظریه انباشت گرد و غبار (دیدگاه غالب امروزی): دیدگاهی که این روزها بیشترین پشتیبانی را دارد میگوید ماجرا برعکس تصور اول است: بهجای اینکه خاک زیر سنگها فرسایش پیدا کند، گرد و غبار روی سنگها و میان سنگهای سطحی مینشیند و رفته رفته یک لایه خاک ریز دانه (اغلب غنی از رس) در زیر سنگفرش انباشته میشود. سنگها همچنان بالا میمانند، چون هر بار که باران میبارد و خاک زیرین کمی متورم میشود، سنگها را بالاتر نگه میدارد. به این ترتیب سنگفرش نهفقط باقیمانده فرسایش، بلکه محصول یک فرآیند رسوبگذاری تدریجی و در حال رشد است.
نتیجه عملی این نظریهها مهم است
سنگفرش بیابانی صرفاً یک باقیمانده بیاثر نیست، بلکه لایهای محافظ است که خاک ریزدانه و حساس به فرسایش را در زیر خودش، از باد و برخورد مستقیم باران در امان نگه میدارد.
جابهجا کردن این سنگها، مثلاً با موتورسواری یا رانندگی با خودروهای آفرودی به صورت مداوم و بیرویه در این سطوح، همین لایه محافظ را از بین میبرد و خاک زیرین را در معرض فرسایش شدیدتر قرار میدهد.
سنگفرش بیابانی در ایران
نواحی وسیعی از فلات و دشت مرکزی ایران، از جمله بخشهایی در اطراف سمنان و همینطور دشتهای حاشیه بیابان لوت به خصوص در بیابان لوت شمالی، با سنگفرش بیابانی پوشیده شدهاند. پژوهشگران ایرانی با استفاده از تصاویر ماهوارهای لندست و بررسیهای میدانی، تراکم و طبقات مختلف این سنگفرشها را در جنوب سمنان شناسایی و نقشهبرداری کردهاند؛ کاری که نشان میدهد این پدیده صرفاً یک منظره نیست، بلکه شاخصی برای مطالعه فرسایش پذیری خاک و برنامهریزی حفاظت از این مناطق است.
چرا شناخت این پدیده برای بازدیدکنندهها مهم است؟
- سطحی که بهنظر «فقط سنگ و بیابان خشک» میرسد، در واقع یک ساز و کار طبیعی حفاظتی است که هزاران سال طول کشیده تا شکل بگیرد.
- رانندگی یا حتی موتورسواری خارج از مسیرهای مشخص روی سنگفرش بیابانی، لایه محافظ را جابهجا میکند و ردی میگذارد که بهسادگی محو نمیشود.
سنگفرش بیابانی با ماسهزار چه فرقی دارد؟
ماسهزار (مثل ریگ یلان) از دانههای ریز ماسهای تشکیل شده که باد آنها را جابهجا و به تپه تبدیل میکند. سنگفرش بیابانی برعکس، از سنگریزههای درشتتری ساخته شده که باد نمیتواند حرکتشان دهد و همین سنگها ثابت روی سطح باقی میمانند.
آیا سنگفرش بیابانی در همه بیابانهای ایران دیده میشود؟
بیشتر در دشتهای هموار و کم شیب حاشیه کوهستانها و مخروط افکنهها دیده میشود، نه در دل تپههای ماسهای یا کلوتها که فرایند شکلگیریشان متفاوت است. حدفاصل کلوتها و ریگ یلان نیز این سنگفرش بیابانی دیده میشود.
