عارضه زمین شناختی ریپل مارک چیست و در چه قسمتی از بیابان لوت دیده می‌شود؟
ریپل مارک‌ها به موج‌های کوچک و منظمی گفته می‌شود که باد یا آب روی سطح شن و ماسه نقش می‌زند؛ همان طرح‌های موازی و ریزی که اگر به کف کلوت‌ها یا حاشیه ریگ یلان نگاه کنید، در زیر پا دیده می‌شود. این عارضه هر چند در مقیاس خیلی کوچک‌تر از عوارضی همچون کلوت‌ها و تپه‌های ماسه‌ای است، ولی از نظر علمی یکی از کلیدهای اصلی برای خواندن جهت باد و تاریخچه زمین‌شناسی یک منطقه به‌شمار می‌رود.
You might also like
ریپل مارک چطور شکل می‌گیرد؟ چه انواعی دارد و در کدام مکان از بیابان لوت می‌توان آن را دید؟
ریپل مارک چیست؟
ریپل مارک‌ها (اثر شکنجی یا موج نقش) یک ساختار رسوبی کوچک است که روی سطح موادی به مانند شن و ماسه، و در جایی که دانه‌های شن و ماسه آزادانه و مجزا از هم می‌توانند جابه‌جا شوند، شکل می‌گیرد. عامل شکل‌دهنده‌اش می‌تواند جریان باد، جریان آب (رودخانه) یا حرکت امواج در آب کم عمق باشد. اما در بیابان، عامل اصلی تقریباً همیشه باد است؛ به همین دلیل این نوع را که در بیابان‌ها شکل می‌گیرد «ریپل مارک بادی» یا «ریپل مارک جریانی» می‌نامند.
ریپل مارک چطور شکل می‌گیرد؟
وقتی باد روی سطحی از ماسه می‌وزد، دانه‌های درشت‌تر و سنگین‌تر ماسه کمی کندتر از دانه‌های ریز حرکت می‌کنند و در نقاطی که ناهمواری کوچکی روی سطح زمین وجود دارد، جمع می‌شوند. این تجمع، خودش یک مانع کوچک‌تر می‌سازد که ماسه حمل شده توسط جریان باد بعدی را مجبور می‌کند دوباره همان الگو را تکرار کند. در نتیجه، ردیف‌هایی موازی از تاج و دره است که عمود بر جهت وزش باد غالب شکل می‌گیرند؛ یعنی اگر جهت ریپل مارک‌ها را ببینید، می‌توان متوجه شد که باد از کدام سمت وزیده است.
انواع ریپل مارک‌ها
از نظر تقارن:
- ریپل مارک‌های جریانی (نامتقارن): شیب رو به باد ملایم و شیب پشت به باد تندتر است و نوک تاج‌ها معمولاً گرد است. این نوع در رسوبات بادی بیابان و برخی رسوبات رودخانه‌ای دیده می‌شود.
- ریپل مارک‌های موجی (متقارن): هر دو شیب (ٰشیب رو به باد یا جریان رودخانه ملایم و شیب پشت به باد یا جریان آبی تندتر) تقریباً یکسان‌اند و بر عکس ریپل مارک جریانی معمولاً بیشتر در کرانه‌ها و بستر کم‌عمق دریاها، در اثر رفت و برگشت امواج، شکل می‌گیرند.
از نظر اندازه دانه:
در میدان‌های ماسه‌ای بزرگ، گاهی دو نوع ریپل مارک درشت دانه و ریز دانه در کنار هم دیده می‌شوند؛ نوع درشت دانه‌تر معمولاً فاصله تاج تا تاج بیشتری دارد و نوع ریز دانه، نقش‌های ظریف‌تر و فشرده‌تری روی سطح می‌سازد.
چرا ریپل مارک‌ها برای زمین‌شناسان مهم است؟
ریپل مارک‌ها فقط یک الگوی زیبای بصری نیستد. وقتی همین نقش‌ها در سنگ‌های رسوبی قدیمی (نه فقط روی ماسه امروزی) حفظ شده باشند، زمین‌شناسان از جهت و شکل نامتقارنشان برای تشخیص جهت باد یا جریان آب باستانی و حتی برای فهمیدن اینکه یک لایه سنگی در وضعیت اصلی خودش قرار دارد یا وارونه شده، استفاده می‌کنند. به عبارت دیگر، ریپل مارک یک سند طبیعی و ریز از آب و هوای میلیون‌ها سال پیش است که برجای مانده است.
ریپل مارک‌ها در بیابان لوت کجا دیده می‌شود؟
۱. کریدورهای میان کلوت‌ها:
در فضای خالی میان پشته‌های کلوت‌های منطقه شهداد، کف زمین را ترکیبی از ریپل مارک (درشت دانه و ریز دانه)، کفه‌های رسی،سیلتی و تپه‌های ماسه‌ای کوچک پوشانده است. همین الگوها به زمین‌شناسان کمک کرده‌اند نشان دهند باد غالب منطقه از شمال غرب به سمت جنوب شرق می‌وزد؛ همان جهتی که پشته‌ها و راهروهای کلوت را هم شکل داده است.
۲. ریگ یلان:
در این دریای شنی بزرگ در شرق بیابان لوت، که مجموعه‌ای از اشکال تراکمی ماسه‌ای از برخان‌ها (تپه هلالی) گرفته تا تپه‌های طولی و عرضی را در خود جا داده، ریپل مارک هم یکی از عوارض سطحی شناسایی‌شده در کنار این تپه‌هاست؛ معمولاً روی دامنه‌ها و فضای میان تپه‌های بزرگ‌تر دیده می‌شود.
۳. حاشیه کفه‌های رسی، سیلتی:
هر جا سطح شنی به یک کفه رسی یا سیلتی (پلایا) می‌رسد، در نوار مرزی میان این دو، اغلب می‌توان ریپل مارک‌های ریزدانه را هم دید؛ جایی که باد هنوز قدرت جابه‌جایی دانه‌های سبک را دارد، ولی رسوب زیرین دیگر به صورت خالص شنی نیست.
نکته‌ای مهم برای بازدیدکننده‌های این عارضه در بیابان
ریپل مارک‌ها ساختی بسیار شکننده دارند؛ یک قدم غیرضروری یا رد تایر خودروها می‌تواند الگویی را که باد هفته‌ها یا ماه‌ها طول کشیده تا بسازد، را در یک لحظه از بین ببرد. اگر می‌خواهید از این نقش‌ها عکس بگیرید، بهتر است از کنار راهرو، بدون قدم گذاشتن یا عبور خودرو از روی خود ریپل مارک، این کار را انجام بدهید.
ریپل مارک با تپه ماسه‌ای چه فرقی دارد؟
ساختار ریپل مارک بسیار کوچک‌تر است، معمولاً چند سانتی‌متر تا چند ده سانتی‌متر فاصله تاج تا تاج دارد، در حالی که تپه‌های ماسه‌ای می‌توانند ده‌ها متر ارتفاع داشته باشند. اما می‌توان گفت که هر دو در نتیجه فرسایش و رسوب‌گذاری بادی‌اند، که در مقیاس‌های کاملاً متفاوت شکل می‌گیرند.
چرا ریپل مارک‌ها همیشه موازی هم هستند؟
به دلیل آنکه همگی عمود بر جهت باد غالب شکل می‌گیرند؛ تا وقتی جهت باد ثابت بماند، الگوی تکرار شونده هم در آن موازی باقی می‌ماند.
آیا ریپل مارک‌ها در آب هم شکل می‌گیرد؟
بله، در بستر رودخانه‌ها و کرانه‌های کم‌عمق دریاها هم دیده می‌شود؛ نوع متقارن آن را معمولاً نتیجه رفت و برگشت امواج می‌توان دانست.
