ترموگرافی هوایی؛ آیا میتوان شهرهای مدفون در دل بیابان لوت را با پهپاد کشف کرد؟
تصور کنید پهپادی در ارتفاع چند صد متری از سطح زمین پرواز میکند و در حالی که چشم انسان چیزی جز شن، ماسه و زمین خشک بیابانی را نمیبیند، دوربین حرارتی نشانههایی از ساختارهایی را ثبت میکند که شاید هزاران سال پیش در زیر خاک ساخته شدهاند؛ دیوارهای خشتی، اتاقها، مسیرهای عبور، مخازن آب و حتی بخشهایی از یک سکونتگاه باستانی!
این تصویر دیگر صرفاً متعلق به داستانها و فیلمهای علمی تخیلی نیست. امروزه فناوریهایی مانند ترموگرافی مادون قرمز، سنجش از دور، تصویر برداری حرارتی ماهوارهای و پهپادهای مجهز به حسگرهای تخصصی، فرصتهای تازهای برای شناسایی آثار باستانی و ساختارهای پنهان در مناطق بیابانی فراهم کردهاند.
یکی از پرسشهای جذاب در این زمینه این است:
آیا میتوان از این فناوریها به مانند ترموگرافی هوایی برای جست و جوی شهرهای ناشناخته و تمدنهای مدفون در بیابان لوت ایران استفاده کرد؟
۱. ترموگرافی چیست و چگونه آثار پنهان را آشکار میکند؟
ترموگرافی (Thermography) علمی است که با استفاده از تابش فرو سرخ، اختلاف دمای اجسام و سطوح را اندازهگیری و به تصویر تبدیل میکند.
دوربین حرارتی برخلاف دوربینهای معمولی، فقط نور منعکسشده از سطح زمین را ثبت نمیکند؛ بلکه تابش حرارتی سطح را اندازه میگیرد و تفاوتهای دمایی بسیار کوچک را نیز، در صورت مناسب بودن شرایط تصویربرداری و کیفیت حسگر، آشکار میسازد.
نکته مهم این است که ترموگرافی هوایی مستقیماً از میان چند متر شن عبور نمیکند تا یک دیوار باستانی را ببیند. آنچه شناسایی میشود، اثر حرارتی ساختار مدفون بر سطح زمین است.
برای مثال، دو بخش از یک بیابان ممکن است در طول روز تقریباً دمای یکسانی داشته باشند؛ اما پس از غروب آفتاب، یکی از آنها سریعتر سرد شود و دیگری گرما را برای مدت بیشتری حفظ کند. و این پرسش پیش میآید که چرا این گونه است؟
دلیل شاید بسیار ساده اما در عین حال بسیار مهم باشد: جنس، تراکم، رطوبت و ظرفیت حرارتی مواد زیر سطح زمین در یک منطقه متفاوت است.
-
دیوارهای خشتی و سنگی ممکن است سرعت گرم و سرد شدن متفاوتی با خاکهای اطراف داشته باشند.
-
حفرهها و فضاهای خالی میتوانند الگوی انتقال گرما را تغییر دهند.
-
خاکی که در گذشته برای ساخت و ساز زیر و رو و سپس متراکم شده، ممکن است رفتار حرارتی متفاوتی داشته باشد.
-
بقایای دیوارها، کف ساختمانها و مسیرهای قدیمی نیز میتوانند الگوهایی خطی یا هندسی در تصاویر حرارتی ایجاد کنند.
گاهی اختلاف دمایی در حد یک یا دو درجه سانتیگراد نیز میتواند ارزش بررسی داشته باشد؛ البته این عدد یک آستانه قطعی و همیشگی برای کشف آثار باستانی نیست.

۲. پهپادهای حرارتی با استفاده از تکنولوژی ترموگرافی هوایی چگونه یک شهر و یا آثار مدفون شده را جست و جو میکنند؟
امروزه میتوان یک پهپاد تخصصی را به دوربین حرارتی دقیق مجهز کرد و با برنامهریزی پرواز، منطقهای وسیع را به شکل منظم اسکن کرد. در این روش، پهپاد از مسیرهای موازی و با ارتفاع و سرعت مشخص عبور میکند و صدها یا هزاران تصویر حرارتی از سطح زمین میگیرد.
سپس تصاویر با استفاده از نرمافزارهای تخصصی پردازش شده و یک نقشه حرارتی یکپارچه یا اصطلاحاً Thermal Orthomosaic به وجود میآید.
در این نقشه میتوان به دنبال نشانههایی مانند موارد زیر بود:
- خطوط مستقیم و منظم که احتمالاً با دیوارهای مدفون شده ارتباط دارند.
- الگوهای مستطیلی و هندسی که میتوانند نشانه اتاقها یا ساختمانهای قدیمی باشند.
- تغییرات حرارتی غیرعادی در سطحی وسیع که احتمال وجود سکونتگاه یا فعالیت انسانی را مطرح میکنند.
- مسیرهای قدیمی، کانالهای انتقال آب و ساختارهای مرتبط با زندگی در گذشتهای دور.
- حفرهها، فضاهای خالی و بقایای سازههای مدفون شده.
البته هیچیک از این نشانهها به تنهایی اثبات کننده وجود یک شهر باستانی نیستند و باید با روشهای مستقل و دقیق نتیجه عکسهای حرارتی بررسی شوند.
۳. آیا این فناوری (ترموگرافی هوایی) قبلاً در باستانشناسی موفق بوده است؟
بله. تصویربرداری حرارتی هوایی در پژوهشهای باستانشناسی استفاده شده و نمونههای علمی قابل استنادی دارد.

نمونه اول: منطقه باستانی چاکو کنیون در آمریکا
در منطقه باستانی چاکو کنیون (Chaco Canyon)، تصویربرداری حرارتی هوایی برای شناسایی عوارضی استفاده شد که با چشم معمولی بهسادگی قابل مشاهده نبودند. از جمله شبکههایی از مسیرهای قدیمی که در تصاویر حرارتی قابل تشخیص شدند.
این تجربه نشان داد که اطلاعات حرارتی میتواند در کنار تصاویر معمولی، جزئیات تازهای از ساختارهای تاریخی و ارتباط میان آنها آشکار کند.
نمونه دوم: شناسایی معماری مدفون با پهپاد
در پژوهشی که در سال ۲۰۲۰ در نشریه Remote Sensing منتشر شد، محققان با استفاده از پهپاد مجهز به حسگرهای حرارتی، چندین ساختار مدفون را در محوطههای باستانی بررسی کردند. تصاویر حرارتی توانستند برخی دیوارها، سازهها و مسیرهای قدیمی را با جزئیاتی آشکار کنند که در تصاویر معمولی به همان وضوح دیده نمیشدند.
این تحقیق نشان میدهد ترکیب دوربین حرارتی، تصویربرداری چندطیفی و پردازش رایانهای میتواند ابزار مؤثری برای شناسایی بقایای معماری مدفون باشد.
۴. نمونه جالب در سودان؛ شهری که زیر شنها پنهان شده بود
در سال ۲۰۱۸، یک گروه مشترک از دانشگاه میشیگان آمریکا و سازمان ملی آثار باستانی و موزههای سودان، با استفاده از روشهای سنجش از دور و بررسیهای باستانشناسی، به شناسایی محدوده وسیعی از سکونتگاه شهری در زیر ماسهها پرداختند. تا پیش از این، موقعیت دقیق بخش مسکونی و فعالیتهای روزمره شهر ناپاتا بهخوبی شناخته نشده بود. بررسیها وجود یک محدوده شهری گسترده و پیچیده و همچنین مسیرهای رودخانهای قدیمی را آشکار کرد.
نکته مهم برای پژوهش ما این است که این کشف را نباید به عنوان کشف یک شهر با دوربین حرارتی معرفی کنیم؛ بلکه نمونهای از قدرت سنجش از دور و ترکیب دادههای ماهوارهای با بررسیهای میدانی است.
نمونه علمی دیگری از سودان حتی به موضوع بیابان لوت نزدیکتر است.
در پژوهشی که در سال ۲۰۲۴ در نشریه علمی Heritage Science منتشر شد، محققان با استفاده از تصاویر راداری ماهواره Sentinel-1، در منطقه توکر در شمالشرق سودان، نشانههایی از سکونتگاههای احتمالی متعلق به دورههای عصر سنگ را شناسایی کردند. در این پژوهش، الگوهای دایرهای و نیمدایرهای، آبراهههای قدیمی و آثار احتمالی فعالیت انسانی زیر پوشش رسوبات بررسی شدند. برخی از محدودههای شناساییشده قطری در حدود ۵۰۰ تا ۱۷۰۰ متر داشتند. این یافتهها هنوز نیازمند بررسیهای میدانی و باستانشناسی برای تأیید نهایی هستند؛ اما نشان میدهند که فناوری سنجش از دور میتواند در کشف مکانهایی که با چشم انسان دیده نمیشوند، بسیار ارزشمند باشد.
این دقیقاً همان مسیری است که میتوان برای بیابان لوت نیز مورد توجه قرار داد:
۵. آیا میتوان همین روش را در بیابان لوت اجرا کرد؟
به اعتقاد پژوهشگران ما در یاردانگ، دشت لوت یکی از مناطق ارزشمند ایران برای انجام چنین پژوهشهایی است. دشت لوت فقط مجموعهای از تپههای ماسهای و کلوتها نیست. این منطقه دارای چشماندازهای زمینشناسی پیچیده، بسترهای رودخانهای قدیمی، دشتهای رسوبی، مخروط افکنهها و نشانههایی از تغییرات اقلیمی در دورههای گذشته است. از طرف دیگر، وجود منابع آب در دورههای مرطوب گذشته میتوانسته زمینه شکلگیری سکونتگاههای انسانی را در بخشهایی از این منطقه (شهداد) فراهم کند.
در یک پروژه پژوهشی میتوان چند فناوری را در کنار هم به کار گرفت:
الف) تصویربرداری حرارتی با پهپاد
پرواز پهپاد مجهز به دوربین حرارتی بر فراز محدودههای منتخب، برای ثبت اختلاف دمای سطح زمین و شناسایی ناهنجاریهای حرارتی در آن.
ب) تصاویر ماهوارهای راداری (SAR)
استفاده و بررسی از دادههای راداری برای بررسی تغییرات رطوبت، زبری سطح، ساختارهای زمینشناسی و بعضی عوارض مدفون در شرایط مناسب.
ج) تصاویر ماهوارهای چندطیفی
بررسی تفاوتهای رنگی و طیفی خاک، رسوبات و پوشش گیاهی برای شناسایی آثار احتمالی فعالیت انسانی.
د) فتوگرامتری و مدلسازی سهبعدی
تهیه مدل دقیق سهبعدی از سطح زمین و شناسایی تغییرات ظریف ارتفاعی که ممکن است نشانه دیوارها، سازهها یا مسیرهای قدیمی باشند.
هـ) بررسی ژئوفیزیکی زمینی
پس از شناسایی نقاط مشکوک، استفاده از روشهایی مانند رادار نفوذی زمین (GPR)، مغناطیسسنجی و مقاومتسنجی الکتریکی برای بررسی دقیقتر ساختارهای زیرسطحی.
ترکیب این روشها میتواند به جای جست و جوی تصادفی در وسعت زیاد بیابان لوت، یک نقشه اولویت بندی شده از مناطق مستعد آثار باستانی را برای ما ایجاد کند.
۶. یک نکته علمی بسیار مهم: آیا دوربین حرارتی (ترموگرافی هوایی) میتواند آجرهای مدفون را از زیر چند متر شن پیدا کند؟
اینجا باید میان توانایی واقعی فناوری و انتظارات ما تفاوت قائل شویم. دوربین حرارتی پهپاد مستقیماً آجرهای مدفون در عمق چندمتری را نمیبیند. این دوربین تابش فرو سرخ سطح زمین را ثبت میکند. اگر یک دیوار خشتی در عمق کم قرار داشته باشد و ویژگیهای حرارتی آن با خاک اطراف تفاوت داشته باشد، ممکن است اثر آن در دمای سطح زمین نمایان شود. اما اگر یک شهر در عمق زیاد و در زیر ماسههای ضخیم مدفون شده باشد، احتمال دارد هیچ نشانه حرارتی قابل تشخیصی روی سطح باقی نمانده باشد.
به همین دلیل، برای بررسی ساختارهای عمیقتر باید از روشهایی مانند رادارهای ماهوارهای با طول موج مناسب و بررسیهای ژئوفیزیکی استفاده کرد. پژوهشهای ترموگرافی باستانشناسی نیز نشان دادهاند که رطوبت خاک، عمق سازه، جنس مصالح و زمان تصویربرداری تأثیر تعیینکنندهای بر نتیجه دارند. در بسیاری از شرایط، تصویربرداری پس از غروب و در ساعات شب میتواند تضاد حرارتی بهتری ایجاد کند. (در اوایل غروب آفتاب) بنابراین، اختلاف دمای یک یا دو درجه میتواند یک سرنخ پژوهشی باشد، نه مدرک قطعی از وجود یک شهر.
۷. بهترین زمان برای اسکن حرارتی (ترموگرافی هوایی) بیابان لوت چه زمانی است؟
انتخاب زمان تصویربرداری بهاندازه انتخاب دوربین اهمیت دارد. برای یک پروژه آزمایشی در دشت لوت، پیشنهاد میشود تصویر برداری در چند نوبت انجام شود:
-
اواخر روز: ثبت نحوه جذب گرما در سطح زمین.
-
پس از غروب: بررسی تفاوت سرعت سرد شدن خاک و ساختارهای احتمالی مدفون.
-
نیمهشب و ساعات پیش از طلوع: بررسی ماندگاری گرما و اختلاف دمای نقاط مشکوک با محیط اطراف.
همچنین بهتر است تصویربرداری در چند فصل مختلف تکرار شود تا مشخص شود ناهنجاریهای حرارتی مشاهدهشده دائمی هستند یا حاصل شرایط موقت آبوهوا و رطوبت خاک.
۸. پیشنهاد تیم ما در یاردانگ: اجرای یک پروژه آزمایشی در بیابان لوت است
عنوان پیشنهادی پروژه:
شناسایی ناهنجاریهای حرارتی و ساختارهای احتمالی مدفون در بیابان لوت با استفاده از پهپاد و فناوری سنجش از دور
مراحل پیشنهادی:
| مرحله | فعالیت |
|---|---|
| اول | انتخاب یک محدوده مستعد در بیابان لوت (لوت شمالی) |
| دوم | بررسی تصاویر ماهوارهای قدیمی و جدید |
| سوم | تهیه تصاویر حرارتی با پهپاد مجهز به سنسورهای حرارتی |
| چهارم | پردازش و تلفیق تصاویر حرارتی و چند طیفی |
| پنجم | تهیه نقشه از ناهنجاریهای احتمالی |
| ششم | بررسی نقاط منتخب با روشهای ژئوفیزیکی |
| هفتم | ارزیابی علمی با همکاری باستانشناسان مجرب |
برای این کار لزوماً نیازی نیست از ابتدا تجهیزات بسیار گران قیمت خریداری و استفاده شود. میتوان با همکاری یک گروه دانشگاهی، متخصص سنجش از دور و باستانشناسان، از تجهیزات موجود استفاده کرد. البته انتخاب محدوده، پرواز پهپاد و هرگونه بررسی میدانی در محوطههای دارای احتمال آثار تاریخی باید با مجوزهای لازم و هماهنگی نهادهای مسئول میراث فرهنگی انجام شود.
۹. آیا ممکن است در بیابان لوت شهر ی ناشناخته از تمدنهای گذشته وجود داشته باشد؟
بیابانها در طول هزاران سال تغییرات اقلیمی بزرگی را تجربه کردهاند. مناطقی که امروز خشک و بی آب هستند، در دورههایی از گذشته ممکن است دارای رودخانه، دریاچه، چشمهها و شرایط مناسب برای زندگی انسان بوده باشند. از این رو، بررسی بستر رودخانههای قدیمی، رسوبات دریاچهای، مسیرهای احتمالی مهاجرت و نقاط دارای دسترسی تاریخی به آب، میتواند برای شناسایی سکونتگاههای ناشناخته اهمیت داشته باشد.
در مورد بیابان لوت، نباید از پیش هیچ نتیجهای گرفت که حتماً شهری بزرگ زیر ماسهها وجود دارد؛ اما میتوان با استفاده از شواهد زمین شناسی و باستان شناسی، مناطق دارای بیشترین احتمال فعالیت انسانی در گذشته را مشخص کرد. شاید ارزشمندترین دستاورد چنین پژوهشی، کشف یک شهر نباشد؛ بلکه شناسایی مسیرهای زندگی انسان، منابع آب باستانی و سکونتگاههایی باشد که تاکنون مورد توجه کافی قرار نگرفتهاند.
۱۰. آینده باستانشناسی بیابان لوت؛ از جستوجوی زمینی تا اکتشاف هوشمند
فناوریهای نوین این امکان را فراهم کردهاند که پیش از ورود گروههای باستانشناسی به یک منطقهای وسیع و دشوار گذر، بخش زیادی از آن از طریق تصاویر ماهوارهای و پرواز پهپادها بررسی شود. ترکیب ترموگرافی هوایی، رادارهای ماهوارهای، تصاویر چند طیفی و هوش مصنوعی میتواند شیوه مطالعه بیابانها به خصوص بیابان لوت را متحول کند.
بیابان لوت با وسعت، تنوع زمینشناسی و تاریخ طبیعی خود میتواند یکی از مناطق ارزشمند برای اجرای چنین پژوهشهایی باشد.
تیم ما در یاردانگ معتقد است که آینده شناخت بیابان لوت، تنها در مشاهده چشماندازهای شگفتانگیز آن خلاصه نمیشود؛ بلکه باید با کمک علم و فناوری به دنبال شناخت آنچه در زیر سطح این سرزمین نهفته است، نیز بود. شاید در آینده، یک پرواز برنامهریزی شده با پهپاد بر فراز بخشی از بیابان لوت، سرنخی به دست دهد که مسیر یک پژوهش باستانشناسی مهم را تغییر دهد.
این پرسش اساسی مطرح است: آیا ما در حال حاضر آمادهایم بیابان لوت را نه فقط از روی زمین، بلکه از زیر سطح آن نیز مطالعه کنیم؟






