انغوزه هنگو، گیاه خود رو بیابانی که نامش را از بوی تندش گرفته
اگر در اواخر زمستان و اوایل بهار در کوچه پس کوچههای روستاهای شهرستان راور در استان کرمان قدم بزنید، پیش از آنکه چشمتان به بوتهای بیفتد، بویی تند و تیز و کاملاً خاص، مسیر را به شما نشان میدهد. مردم محلی راور به این گیاه «هنگو» میگویند. هنگو همان گیاهی که در زبان فارسی، در بازار و عطاریها با نام «انغوزه» یا «آنغوزه» شناخته میشود.
انغوزه هنگو چیست و چرا در راور اهمیت دارد؟
هنگو نام محلی گیاهی علفی و چند ساله است که در دامنهها و ارتفاعات مشرف به روستاهای شهرستان راور میروید. این گیاه از خانواده گیاهانی است که در سطح جهان با نام علمی «فرولا آسافویتیدا» شناخته میشوند و صمغی که از ریشه و ساقه آنها گرفته میشود، همان انغوزه معروف است.
You might also like
گیاه انغوزه دو گونه شیرین و تلخ دارد، همان گونه که مشخص است بر اساس مزه آن به دو دسته تقسیم شده که انغوزه شیرین در ارتفاعات بالا و انغوزه تلخ در ارتفاعات پایین رشد میکند.
رویشگاه اصلی گیاه انغوزه هنگو در ایران به مناطقی گرم، خشک و آهکی محدود میشود. در استان کرمان، بهویژه در شهرستان راور، و همچنین در نقاطی از خراسان و بلوچستان این گیاه کاملا شناخته شده است و برداشت آن به عنوان یکی از محصولات دارویی مرسوم است. در شهرستان راور، بوتههای هنگو معمولاً در ارتفاعات و تپههای اطراف روستاهایی مانند فیضآباد، گوهجر، قطرون و اطراف گردنه گدار گچو دیده میشوند و همین موضوع راور را به یکی از مرکزهای شناخته شده این گیاه در جنوب شرقی ایران تبدیل کرده است.
روش برداشت انغوزه هنگو در راور
برداشت شیره هنگو کاری زمان بر بوده و میتوان گفت ضمغ و شیره انغوزه هنگو بر اساس تجربه افراد محلی بدست میآید. در اواخر بهار، اهالی با تیغ زدن ریشه یا قسمت پایین ساقه و یقه گیاه، سطحی از بافت گیاه را باز میکنند. در برخی روستاها پیش از این کار با تکیه دادن دو سنگ به یکدیگر و یا قرار دادن تکه مقوایی بالای محل تیغ زنی، سایهبانی کوچک روی بوته میسازند تا شیره در برابر آفتاب مستقیم محافظت شود. پس از چند روز، به صورت دستی، برگهای انتهایی که به ریشه متصلاند جدا شده و قسمت باقی مانده دوباره تیغ میخورد.
از محل برش، در طول تابستان شیرهای بسیار تند و بد بو بیرون میزند که در تماس با هوا کمکم سفت و متراکم میشود. همین ماده سفت شده است که با نام انغوزه هنگو شناخته میشود. این کار معمولاً پیش از طلوع آفتاب انجام میشود، زیرا در ساعات خنک صبح، شیره بهتر تراوش میکند.
انواع صمغ انغوزه
انغوزه از نظر کیفیت و شکل ظاهری به دو دسته اصلی تقسیم میشود:
- انغوزه اشکی (قطرهای): تمیز، بدون خاک و خاشاک، با ظاهری صاف و شفاف و رنگی زرد مایل به قرمز یا قهوهای. این نوع مرغوبترین شکل انغوزه در بازار به شمار میرود و اندازهای در حد فندق یا کمی بزرگتر و کوچکتر دارد.
- انغوزه تودهای: با بیدقتی بیشتری جمعآوری میشود و معمولاً مخلوط با خاک، خاشاک و بقایای برگ است، از این رو کیفیت پایینتری داشته و ارزش بازاری کمتری نسبت به نوع اشکی دارد.
از نظر بویایی و طعم نیز دو گونه شناخته میشود: نوعی خوشبو که کمیابتر است و نوعی بد بو و تند مزه که در ایران بیشتر پرورش مییابد و جالب است بدانید نوع بد بو آن است که کاربرد درمانی و خوراکی گستردهتری دارد. طعم انغوزه بسته به گونه گیاه میتواند گس یا تلخ باشد و بویی شبیه به سیر، اما بسیار تندتر و تیزتر از آن دارد.
کاربردهای خوراکی هنگو در فرهنگ راور
در سفره مردم راور، هنگو جایگاه ویژهای دارد و به چند شکل مصرف میشود:
- آماچو هنگو: اصیلترین و محبوبترین شکل مصرف هنگو در راور که بهصورت خام یا با اندکی آمادهسازی سرو میشود.
- ترشی هنگو: تهیه ترشی از این گیاه یکی دیگر از روشهای رایج نگهداری و مصرف آن است.
- آبپز با ماست: برخی خانوادهها هنگ را آبپز کرده و همراه ماست میل میکنند که طعمی ملایمتر و لذیذ به آن میدهد.
- کوکو هنگو: برگهای تازه را با تخم مرغ به مانند کوکو سبزی آماده و درست میکنند.
- پودر خشک همراه دوغ و ماست: برگها را در آفتاب خشک کرده و بهصورت پودر همراه دوغ یا ماست مصرف میکنند.
مصرف خام هنگو به دلیل تندی زیاد ممکن است گلو را کمی اذیت کند، به همین دلیل بیشتر افراد ترجیح میدهند آن را پخته یا خشک شده مصرف کنند.
خواص درمانی انغوزه هنگو
در طب سنتی، صمغ انغوزه خواص درمانی متعددی به آن نسبت داده شده است، از جمله:
- تقویت معده و کمک به هضم غذا
- تقویت دستگاه گوارش و کاهش نفخ
- خاصیت ضدعفونیکننده دهان و از بین بردن بوی بد دهان
- کمک به بهبود حافظه و عملکرد ذهن
- استفاده بهعنوان مسکن درد گوش و کمک در درمان یبوست
با این حال، تحقیقات علمی گستردهای درباره برخی از این خواص انجام نشده و بیشتر این کاربردها بر پایه تجربه و طب سنتی مردم مناطقی مانند شهرستان راور در استان کرمان شکل گرفته است. مصرف انغوزه برای بزرگسالان معمولاً بیخطر است، اما در کودکان میتواند مسمومیت ایجاد کند، از این رو در مصرف آن، برای کودکان باید احتیاط کرد.
هنگو یا انغوزه راور تنها یک گیاه دارویی نیست و میتوان گفت بخشی از هویت فرهنگی و خوراکی مردم این شهرستان است. از روش سنتی برداشت گرفته تا تنوع انواع آن و کاربردهای متنوعش در آشپزی محلی، این گیاه بیابانی نمونهای زنده از سازگاری انسان با طبیعت خشک و کم آب جنوب شرقی ایران است. اگر گذرتان به شهرستان راور افتاد، حتماً طعم آماچو هنگو را امتحان کنید تا این تجربه بومی را از نزدیک حس کنید.
